Nieuwsbrief

Blijf op de hoogte van Vide en neem een gratis abonnement op Vide Nieuws: onze nieuwsbrief.

  1. Home
  2. Nieuws

Vide Nieuwjaarswens 2017: Goed en onafhankelijk toezicht: van onschatbare waarde

Peter van der Knaap, Voorzitter van Vide – de beroepsvereniging voor toezichthouders, inspecteurs, handhavers en evaluatoren

Welkom op de nieuwjaarsbijeenkomst van Vide. Of Vidé, zoals Dick Ruimschotel dat altijd zo mooi zegt.

Vidé: de gebiedende wijs van Latijn voor zien. Zie! En dat is nog altijd een toepasselijke naam voor de Nederlandse beroepsvereniging voor – voluit – professionals in het veld van toezicht, inspectie, handhaving en evaluatie.

Vide is een vereniging van, voor en door leden: het is dus mooi dat we vandaag een hoge opkomst hebben. We hadden zojuist de Algemene Ledenvergadering, waarin we met elkaar vaststelden dat het goed gaat met onze vereniging. Vorig jaar hadden we goed bezochte bijeenkomsten, een gezond resultaat en ook hebben we een voorzichtig begin gemaakt met het behartigen van het belang van goed en onafhankelijk toezicht. We stelden ook de meerjarenstrategie ‘Vide Visie 2017 – 2021’ vast, boordevol ambities.

Het belang van goed toezicht, van professionele inspecties en evaluaties is voor ú waarschijnlijk evident. Zonder dat is het leefbaar houden van een drukbevolkt land als het onze niet goed mogelijk. En gelukkig is sinds de tijd dat Vide is opgericht veel geïnvesteerd in de kwaliteit en professionaliteit van toezicht. Hetzelfde geldt voor inspectiediensten, beleidsevaluatie en handhaving.

Illustratief voor de erkenning van het belang van toezicht en inspectie zijn ook de zogenaamde ‘aanwijzingen inzake rijksinspecties’ van de minister-president uit september 2015. Uitgangspunt is dat inspectiediensten van het Rijk de ruimte moeten hebben om zélf op basis van hun deskundigheid informatie te verzamelen, een oordeel te vormen, te adviseren en te rapporteren. En dat ministers en staatssecretarissen die ruimte respecteren en garanderen, ondanks het feit dat een rijksinspectie onderdeel is van een ministerie en onder de systematiek van ministeriële verantwoordelijkheid valt.

Die ‘aanwijzingen’ zijn volgens AZ gedragsregels die gelden voor alle betrokken bewindspersonen en hun departementen. Dus óók voor de rijksinspecties – wat meteen een beetje in tegenspraak is met de onafhankelijkheid van diezelfde inspecties.

Het gaat hier, zo is de uitleg, om een ‘vorm van zelfbinding door de verantwoordelijke ministers’. In 15 aanwijzingen worden de spelregels uitgelegd. Inclusief de manier waarop duidelijk gemaakt moet worden wanneer een minister, op zijn plaats, een algemene of bijzondere aanwijzing aan een inspectie geeft. Dat moet openbaar zijn en het mag er niet op gericht zijn om de toezichthouder ervan te weerhouden een bepaald onderzoek uit te voeren.

Ondanks deze, wat mij betreft, positieve ontwikkeling is er regelmatig discussie over de rol en de positionering van inspecties en toezichthouders. En dat is trouwens maar goed ook: papier is geduldig en goede bedoelingen moeten in de praktijk worden waargemaakt. Afgelopen jaar viel de publiekelijk geuite zorg van Tjibbe Joustra en Pieter van Vollenhoven, voorzitter respectievelijk oud-voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV), in die discussie het meest op. In reactie op berichtgeving over problemen bij het nucleaire instituut NRG in Petten stellen zij met name de onafhankelijkheid en snelheid van inspecties ter discussie.

Van Vollenhoven pleitte zelfs voor het samenvoegen van alle inspecties tot een ‘nationale inspectie’. Dit zou de onafhankelijkheid en kwaliteit ten goede komen en daarmee het publieke belang. Joustra was voorzichtiger en roept op tot een ‘brede discussie’ over toezichthouders. Ik ben erg blij dat hij vandaag hier is en de nieuwjaarslezing voor zijn rekening neemt.

Persoonlijk meen ik dat het heel goed is dat er aandacht is voor het belang van goed en onafhankelijk toezicht. Als het om veiligheid gaat, is effectief en snel handelend toezicht zelfs van levensbelang. Die aandacht, en de discussie die er op volgt, is óók een kans om tot reële verwachtingen te komen. Want vaak is het zo dat alles goed gaat, toezicht niets mag kosten en geen overlast mag veroorzaken, terwijl wanneer er iets misgaat iedereen meteen roept: waar was de toezichthouder?

Vorig jaar hebben de leden van Vide ingestemd met het idee om vaker publiekelijk op te komen voor het belang van goed toezicht. Goed toezicht moet bijdragen aan de leefbaarheid van ons land, door naleving van wetten en regels te stimuleren – of af te dwingen. Maar ook door de overheid te helpen leren over welke maatregelen, welke wet- en regelgeving wérkt, en wat níet werkt. Dat leidde tot een artikel in Toezine, waar op gereageerd werd. En dat is ook de bedoeling, want zo ontwikkelen we kennis.

Over wat goed gaat en wat niet, daarover moeten onderzoekers inderdaad vrijelijk kunnen rapporteren. ‘Speaking truth to power’ heeft Aaron Wildavsky dat genoemd in een beroemd boek over beleidsevaluatie. Een functie, trouwens, die de Amerikaanse pers zich op dit moment, met Trump in het Witte Huis, ook herinnert. En dat is hard nodig ook als men het rustig over ‘alternatieve feiten’ heeft. Dat ‘speaking truth to power’– ik zeg het maar even voor de duidelijkheid – is dus niet alleen voor wetenschappers weggelegd.

Onafhankelijkheid en kwaliteit liggen in elkaars verlengde. Inspecties hebben ook de mensen en de middelen nodig om hun werk goed te kunnen doen. Net als elders is de afgelopen jaren ook bezuinigd op inspecties. Als gevolg daarvan is er kennis en capaciteit verloren gegaan. En is zorgelijk, vooral wanneer er teveel en te weinig onderbouwde verwachtingen leven over ‘slimme manieren om het anders te doen’. Dat dat risico reëel is, constateerde de Algemene Rekenkamer al in 2013. En vandaag trouwens weer als het gaat om inburgeringsprogramma’s.

Vide staat voor goed, onafhankelijk maar ook proportioneel en effectief toezicht. En inspecties en evaluaties. We willen goede praktijken en kennis delen, wetenschap en praktijk verbinden en – waar nodig – ook opkomen voor het belang van goed toezicht. Het kritisch volgen van de mate waarin de aanwijzingen van de minister-president in de praktijk worden opgevolgd, past daarbij. Want nogmaals: het gaat om het resultaat in de praktijk. Maatschappelijke doelen bereiken, daar draait het om!

Dit is een boeiende tijd. U kent misschien de Engelse wens – en Chinese vloek – ‘may you live in interesting times’. Met bezuinigingen, de opkomst van ‘alternatieve feiten’, het tanend vertrouwen in publieke instituties en – aan de positieve kant – de informatierevolutie, bedrijven die steeds meer maatschappelijke verantwoordelijkheid lijken te voelen en de zelfbewuste burger mogen we rustig spreken dat het interessante tijden zijn waarin we leven. Het is een woeste zee en er staat veel wind, maar dat maakt zeilen – of kitesurfen, des te spannender.

Het bestuur van Vide heeft er in elk geval zin in om de komende periode, en om te beginnen in dit nog nieuwe jaar, met u van wal te steken voor het belang van goed en onafhankelijk toezicht. De successen van Nederland op het gebied van veiligheid, en ook leefbaarheid, duurzaamheid en gezondheid, zijn óók te danken aan inspecties en toezichthouders. En dat is van onschatbare waarde.

Ik wens u een heel gelukkig 2017!

                                     

 


Nieuwsbrief

Blijf op de hoogte van Vide en neem een gratis abonnement op Vide Nieuws: onze nieuwsbrief.